Directieverslag

We beginnen dit jaarverslag met een ongebruikelijke opsomming. Ditmaal niet van het aantal journalisten dat in 2018 is vermoord, bedreigd of aangevallen, maar van voorbeelden die het immense belang van hun werk laten zien. Wat zou de wereld missen als onafhankelijke journalisten zich niet dagelijks naar hun bureaus en naar machtscentra, crime scenes en conflictgebieden begaven? Miljarden mensen zouden het moeten doen zonder relevante, betrouwbare en onafhankelijke berichtgeving.

Een wereld zonder journalisten?

Kort voordat het kantoor van onze Nicaraguaanse partner Confidencial werd geplunderd en vernield door de politie, was business manager Enrique Gasteazoro op bezoek bij Free Press Unlimited. De opstand in Nicaragua tegen het autoritaire regime van president Ortega was al in volle gang – en met grof geweld beantwoord. Meer dan 400 mensen waren vermoord, ruim 800 ontvoerd door de veiligheidsdiensten en tienduizenden vluchtten naar buurland Costa Rica. Gasteazoro liet zien hoe belangrijk onafhankelijke media zijn voor het publiek. Vóór de crisis telde Confidencial 660.000 pageviews, 146.000 gebruikers en 225.000 bezoeken. Na de protesten en de gewelddadige reactie van de regering steeg dat aantal naar 1,9 miljoen pageviews, 350.000 gebruikers en 665.000 bezoeken. Confidencials YouTube-kanaal kreeg er 83.000 abonnees bij: dankzij Confidencial bleven Nicaraguanen op de hoogte van wat er werkelijk speelde in hun land.

Inwoners van Soedan zouden niet weten dat in hun land een cholera-epidemie heerst (en hoe ze besmetting kunnen voorkomen) en buitenlandse media zouden afgesneden zijn van informatie over de grove mensenrechtenschendingen door president al-Bashir, zonder de uitzendingen van Radio Dabanga. Zo’n 10 miljoen Congolezen in afgelegen gebieden zouden, zonder de 100 lokale radiostations die zijn aangesloten bij onze partner FRPC, verstoken blijven van informatie bij de recente presidentsverkiezingen – en dus ongeïnformeerd hun stem uitbrengen. En de hele wereld weet nu dat de corruptie hoogtij viert in democratische landen als Malta en Slowakije, dankzij het dappere onderzoekswerk van Daphne Caruana Galizia en Ján Kuciak – die hiervoor de hoogste prijs betaalden.

Dichterbij huis in Nederland zouden we niets weten over middelbare scholen die zwakke leerlingen van hun eindexamens weerden, het falende toezicht op medische implantaten of de miljardenfraude met dividendbelasting door Europese bankiers en hedgefondsen, zonder het geduldige en diepgravende onderzoekswerk van journalisten – en de kwaliteitsmedia en fondsen die daarvoor budgetten vrijmaakten. Nepnieuws zou niet meer gecontroleerd of tegengesproken worden, trollenfabrieken niet ontmaskerd en sociale mediagiganten zouden nog ongeremder onze gegevens kunnen verkopen. Free Press Unlimited bestaat om die relevante, betrouwbare en onafhankelijke journalistiek overal ter wereld te verdedigen en te versterken; in dit jaarverslag laten we zien hoe we dat in 2018 deden.

Geweld tegen journalisten

‘Silencing journalists means silencing society as a whole’, stelde minister Blok van Buitenlandse Zaken terecht tijdens ons evenement Free Press Live 2018. Maar wereldwijd gaat het niet goed met de poortwachters van de democratie. In 2018 werden meer journalisten vermoord en in de gevangenis gezet dan in enig ander jaar gedurende het afgelopen decennium. Volgens het Committee to Protect Journalists (CPJ) werden zeker 54 journalisten tijdens hun werk gedood – van nog eens 24 doden kon het motief niet worden bevestigd. Ten minste 251 journalisten zijn in 2018 achter de tralies gezet, met als meest gehoorde aanklacht ‘oppositie tegen de staat’. Journalist is een levensgevaarlijk beroep in veel landen, zoals de geruchtmakende moord op Jamal Khashoggi door het Saoedische regime nog eens heel duidelijk maakte. En net zoals in deze zaak worden de (ware) schuldigen vrijwel nooit voor het gerecht gebracht.

Onvoorstelbaar moedig zijn de journalisten die ondanks talloze online en fysieke bedreigingen hun werk blijven doen, zoals onze Free Press Award-winnaars Rana Ayyub uit India en Kemi Busari uit Nigeria. Zij verdienen de uitgesproken en niet aflatende steun van iedereen die de democratie een warm hart toedraagt. Free Press Unlimited vindt juist die solidariteit cruciaal voor het voortbestaan van onafhankelijke journalistiek. Na de moord op Daphne Caruana Galizia namen 45 collega’s van 18 media uit 15 landen haar onderzoeksprojecten over. Zo laten ze zien dat het geen zin heeft journalisten te vermoorden: het werk gaat door. Hetzelfde deden collega’s van de vermoorde Ján Kuciak in Slowakije. Daar kunnen de Nederlandse collega’s van John van den Heuvel nog een puntje aan zuigen: iedereen berichtte erover, maar we hoorden veel te weinig dat het godgeklaagd en volstrekt onacceptabel was dat de misdaadjournalist zijn werk niet meer kon doen.

Minstens even belangrijk is de steun van het publiek, zo bleek ook na de moord op Jan Kúciak. ‘Als die 100.000 mensen niet de straat op waren gegaan na de moord op Ján Kuciak, zaten dezelfde ministers er nog steeds’, vertelde collega Martin Turĉek tijdens Free Press Live. Niet voor niets werkt Free Press Unlimited wereldwijd aan het versterken van coalities tussen maatschappelijke organisaties en media: zij hebben elkaar hard nodig in de strijd voor democratie en het recht op informatie.

Europese persvrijheid onder vuur

In Midden-Europa zien we de opkomst van autoritaire regimes en een schrikbarende daling van de persvrijheid, nota bene onder EU-lidstaten. In Hongarije zijn in de afgelopen jaren alle grote media opgekocht door getrouwen van premier Viktor Orbán. Schokkend was de ongekende gelijkschakeling die eind november volgde: alle regeringsgezinde media-eigenaren ’schonken’ hun bijna 500 media aan één mediaconglomeraat. ‘De persvrijheid is dood’ oordeelde het European Centre for Press & Media Freedom; de Hongaren krijgen hun nieuws nu via een geoliede Orbán-gezinde propagandamachine.

Een stukje verderop maakt de Tsjechische president geen geheim van zijn afkeer van journalisten en ook in buurland Slowakije was overheidsintimidatie al voor de moord op Kuciak schering en inslag. Polen is in drie jaar tijd gezakt van plaats 18 naar 58 op de persvrijheidsindex 2018 van Reporters Without Borders. En kandidaten voor het EU-lidmaatschap als Servië en Montenegro staan op respectievelijk plaats 76 en 103 (van de wereldwijd 178 landen). Reden genoeg voor Free Press Unlimited om in 2018 te onderzoeken of we na tien jaar afwezigheid opnieuw actief moeten worden op de Balkan. De conclusie: onze voormalige partners kunnen niet wachten tot we terugkeren. Daar gaan we ons uiterste best voor doen.

Wat doet de Europese Unie aan deze verontrustende ontwikkelingen? Onvoldoende, helaas. Nadat Free Press Unlimited namens zeventien organisaties een brandbrief aan de Europese Commissie (EC) stuurde na de moorden op Daphne Caruana Galizia en Ján Kuciak, spraken zowel EC-voorzitter Juncker als vicevoorzitter Timmermans zich uit voor meer veiligheid voor journalisten. Maar concrete actie blijft uit om het gebrek aan bescherming en de straffeloosheid in lidstaten te bestrijden. De EU kan in dat opzicht een voorbeeld nemen aan Nederland, dat afgelopen jaar € 1,45 miljoen vrijmaakte voor een fonds waarmee Free Press Unlimited journalisten juridisch kan bijstaan.

Wat gaat goed en wat kan beter?

Vrouwelijke journalisten krijgen meer dan hun mannelijke collega’s te maken met online bedreigingen en de scheldkanonnades zijn vaak seksueel van aard. En dat heeft weer alles te maken met de hardnekkige en wijdverspreide genderongelijkheid – waar ook media vaak aan bijdragen. We helpen media zichzelf een spiegel voor te houden via onze gender media monitoring tools: hoe (en hoe vaak) publiceren zij over vrouwen? Hoe vaak worden vrouwelijke journalisten met naam vermeld bij hun artikelen en hoeveel vrouwelijke deskundigen voeren de media op? Onze Malinese partner Tuwindi ontwikkelde hiervoor een uitstekende eigen app, die we in 2018 samen geschikt maakten voor internationaal gebruik. Trots zijn we ook op de groeispurt van ons initiatief Men4Women (inmiddels omgedoopt tot Move4Women): we begonnen in 2017 in vier landen en het afgelopen jaar demonstreerden mannelijke journalisten in maar liefst veertien landen voor de rechten van vrouwen in de media.

In 2018 constateerden we in een gedegen tussentijdse evaluatie van No News Is Bad News, dat ons werk vruchten afwerpt. No News Is Bad News is het strategisch partnerschap van Free Press Unlimited en European Journalism Centre met het Ministerie van Buitenlandse Zaken, en ons grootste programma. In de 22 landen die we onderzochten, was de waardering van het publiek voor onze partners toegenomen. We zagen ook hoe groot de impact was van de media die Free Press Unlimited ondersteunt – en met name van hun op misstanden gerichte content. Wel hebben partners meer behoefte aan kennis over verdienmodellen voor (online) kwaliteitsjournalistiek – dit wordt een speerpunt in onze toekomstige samenwerking. Ook onze twee andere grote programma’s doen het uitstekend: het Russischtalige Nieuwsplatform blijft innoveren en weet zo een miljoenenpubliek te bereiken. En de Syrische mediasector (in ballingschap), die in uiterst moeilijke omstandigheden opereert, weet desondanks steeds professioneler te werken.

Steun van buitenaf

Hoewel we op diverse plaatsen hoopvolle initiatieven zien, zoals Nómada in Guatemala dat volop experimenteert met nieuwe verdienmodellen, kunnen media lang niet overal hun werk doen zonder steun van buitenaf. Twee radiostations in ballingschap die Free Press Unlimited in de afgelopen Jaren onder haar vleugels nam, hadden in 2018 opnieuw moeite om hun onafhankelijke hoofd boven water te houden. Radio Dabanga vestigde zich tien jaar geleden noodgedwongen in Amsterdam. Een radiostation in ballingschap met een (inmiddels) enorm bereik in Soedan en de vluchtelingenkampen daarbuiten, dat echter niet kan voortbestaan zonder financiering van donoren. Free Press Unlimited heeft het afgelopen jaar opnieuw financieel bij moeten springen om dit levensreddende radiostation in stand te houden.

Hoe relevant is sexy?

We besteden in dit jaarverslag meer dan in voorgaande jaren aandacht aan een onderwerp dat misschien niet zo spannend lijkt, maar wel erg belangrijk is: beleidsbeïnvloeding. Free Press Unlimited vindt dat de stem van haar lokale partners luider en duidelijker gehoord moet worden in de internationale besluitvormingsorganen van de Verenigde Naties en de Europese Unie. Sterker nog: we willen dat ze daar direct invloed op kunnen uitoefenen. Daarom schuiven we aan bij VN-overleggen, schrijven we brieven naar de Europese Commissie en overleggen we met Nederlandse parlementsleden. Zodat we de grote afstand kunnen verkleinen tussen de internationale organen in New York en de media(organisaties) in Pakistan of Congo waar het uiteindelijk om draait. Buiten de spotlights reist Free Press Unlimited – waar mogelijk samen met anderen – naar de machtscentra en vergadercircuits, om daar het recht op toegang tot informatie én de bescherming van journalisten te verdedigen. Daar richten we in dit jaarverslag graag een schijnwerper op.

Onze partners vinden de vraag hoe sexy beleidsbeïnvloedingswerk is overigens niet relevant: zij waarderen het juist dat wij de poorten naar de internationale macht die we voor ze openen – of tenminste op een kier zetten. Omgekeerd beschikken zij over een schat aan kennis, expertise en lokale netwerken die van grote waarde zijn voor ons en voor internationale organisaties die de persvrijheid verdedigen. In hun relatie met Free Press Unlimited waarderen partners juist de gelijkwaardigheid en het wederzijdse respect, blijkt uit ons recente partnertevredenheidsonderzoek. ‘Onze relatie is gebaseerd op professionaliteit, solidariteit en vertrouwen’, verklaart een van hen de hoge tevredenheidsscore.

Dank, grote dank

Daarvoor mogen we in de eerste plaats onze medewerkers bedanken, die zich in het afgelopen jaar weer tomeloos inzetten voor het recht van iedereen op onafhankelijke informatie. En als Free Press Unlimited kunnen we ons werk alleen doen dankzij het vertrouwen en de steun van onze Vrienden en belangrijke donoren als de Nederlandse overheid, het Zweedse Sida, de Europese Unie en de Nationale Postcode Loterij en last but not least, onze zeer gedreven medewerkers. Zij zijn de hoop in bange tijden van onze mediapartners die onafhankelijk verslag blijven doen in conflictlanden, dictaturen en fragiele democratieën.

Leon Willems, Directeur Policy & Programmes

Ruth Kronenburg, Directeur Operations