Betere bescherming van journalisten

In 2017 werd de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) aangenomen. Free Press Unlimited was, net als vele anderen, tegen de onderdelen in deze ‘sleepwet’ die het recht op bronbescherming van journalisten aantasten.

Hoewel het ons, samen met anderen, lukte om te voorkomen dat inlichtingendiensten gegevens ‘die betrekking hebben op een journalist’ mogen delen met hun buitenlandse collega’s, blijft het sleepnet een reëel gevaar voor journalisten en hun bronnen. Daarom bleven we in Den Haag hameren op het belang van daadwerkelijke bronbescherming en spanden we in 2018 samen met tien andere organisaties een kort geding aan tegen de ongewijzigde invoering van de Wiv. Helaas wees de rechter onze eisen eind juni af. Omdat onze fundamentele bezwaren tegen de wet nog steeds bestaan, gaat de coalitie door met de bodemprocedure die ze tegen de Wiv is gestart.

Liquidaties onderzoeksjournalisten

In 2018 vormden onderzoeksjournalisten voor het eerst een meerderheid op de overzichtslijsten met vermoorde journalisten. Deze verontrustende trend kreeg dit jaar dan ook hoge prioriteit in de boodschap van Free Press Unlimited richting Tweede Kamer en de Verenigde Naties: de moordenaars mogen niet onbestraft blijven! Aansluitend op Free Press Live op 2 november zijn we met de zoon van Daphne Caruana Galizia en de collega van Ján Kuciak naar de Tweede Kamer gegaan, waar zij tijdens een bijzondere procedure hun verhalen deelden. Paul Caruana Galizia en Martin Turĉek confronteerden de Kamerleden met het feit dat journalisten ook buiten oorlogsgebieden hun leven niet zeker zijn. Onderzoeksjournalisten als Pauls moeder en Martins collega zijn vermoord, omdat ze onderzoek deden naar fraude, corruptie en mensenrechtenschendingen door politici en bedrijven.

Free Press Unlimited is gelukkig niet de enige die zich ernstig zorgen maakt over deze trend en de gevolgen daarvan voor de democratie – in Europa en daarbuiten. Tweede Kamerlid Sjoerdsma van D66 diende eind 2017 een motie in die werd aangenomen, waardoor de overheid in 2018 een fonds lanceerde voor de (juridische) bescherming van journalisten wereldwijd. Onze wens om dit fonds ook beschikbaar te stellen voor het voeren van strategische rechtszaken, onderzoek en verzekeringen, vond weerklank. Tijdens Free Press Live maakte minister Blok van Buitenlandse Zaken bekend dat Free Press Unlimited € 1,45 miljoen kan inzetten voor juridische bijstand aan journalisten.

Gender(on)gelijkheid in de media

De Commission on the Status of Women (CSW) evalueerde in 2018 hoe het stond met eerder gemaakte afspraken door VN-lidstaten over vrouwen en media. António Guterres, Secretaris-Generaal van de VN, trok zelf al de bedroevende conclusie: er is nauwelijks iets verbeterd in de afgelopen achttien jaar. Zijn deelname aan en toegang tot media verbeterd voor vrouwen, en hoe helpen media de positie van vrouwen te versterken? Aanleiding voor Free Press Unlimited om bij de Nederlandse delegatie te pleiten voor meer aandacht van de CSW voor de beeldvormende rol van media. Met succes: in de onderhandelingstekst waarmee de EU naar de CSW-bijeenkomst vertrok, stond een sterke paragraaf over de cruciale rol die media kunnen spelen in de bestrijding van genderongelijkheid. Om onze belangenbehartiging op het gebied van gender en media meer kracht bij te zetten, hebben we ons inmiddels aangesloten bij het Nederlandse genderplatform WO=MEN.

Link tussen lokaal en internationaal

Internationaal krijgt Free Press Unlimited steeds meer erkenning en waardering voor haar beïnvloedingswerk. Minstens even belangrijk is de waardering van onze lokale partners – zoals ook blijkt uit ons partnertevredenheidsonderzoek – voor de aansluiting die zij via ons netwerk krijgen bij internationale gremia in New York, Genève en Parijs. Het is natuurlijk ook te gek voor woorden dat zíj het geweld tegen journalisten aan den lijve ondervinden, maar nauwelijks toegang hebben tot de VN-organen die hierover afspraken maken. Omgekeerd zijn lokale mediaorganisaties dé missing link voor VN-organisaties als het gaat om de aanlevering van concrete data over geweld tegen journalisten.

Betrouwbare data over geweld tegen journalisten

Als je maatregelen wilt nemen om het geweld tegen journalisten tegen te gaan, moet je wel weten waarover je het hebt. Helaas constateerden we een enorm gebrek aan betrouwbare data bij de instanties (waaronder organen van de Verenigde Naties) die bijhouden hoeveel journalisten worden bedreigd, gemarteld, gevangengezet of ontvoerd. Dit komt omdat er geen eenduidige definitie is van het type geweld en iedereen zijn eigen methodiek hanteert. Free Press Unlimited woonde in 2018 twee grote bijeenkomsten bij van Unesco over Duurzame Ontwikkelingsdoel 16.10 (toegang tot informatie en bescherming van fundamentele vrijheden). Wat bleek: alleen over het aantal vermoorde journalisten zijn veel data beschikbaar, maar over andere zaken – arrestatie, mishandeling, marteling, ontvoering en bedreiging – zijn maar weinig gegevens voorhanden. Hoe kun je dan meten of landen vooruitgang boeken op dit gebied?

Dat leverde een duidelijk doel op: goede dataverzameling over én een betere monitoring van geweld tegen journalisten. Samen met de Universiteit van Sheffield werken we sinds 2018 aan een methode, waarmee iedereen op dezelfde manier data kan verzamelen en opslaan. Hieruit moet een beter raamwerk voortkomen dat lokale mediaorganisaties in staat stelt het geweld in hun eigen land zó bij te houden dat het betrouwbare data oplevert die vergelijkbaar en dus bruikbaar zijn. Dat maakt ook het monitoren van geweld tegen journalisten, een belangrijke graadmeter voor Duurzame Ontwikkelingsdoel 16.10, een stuk eenvoudiger.

Safety Coalition

De Safety Coalition die op initiatief van Free Press Unlimited in 2017 is opgericht, telt intussen 24 leden. Bedoeling is om door een betere samenwerking tussen vergelijkbare organisatie als Free Press Unlimited, een steviger vuist te kunnen maken voor effectieve bescherming van journalisten. In Kenia, Mexico, Myanmar en Nicaragua stemmen de coalitiepartners nu hun strategieën op elkaar af en maken samen per land een plan om de veiligheid van journalisten te vergroten. We richtten een werkgroep op die kennis verzamelt en samenwerkt op het gebied van gender en media. En nadat de vraag ‘wat kunnen media zelf doen’ een grote behoefte opleverde aan verzekeringen voor freelancers, ligt er nu voor het eerst een internationale modelpolis voor een goedkope basisverzekering; een enorme stap vooruit in vergelijking met de huidige beroerde bescherming van freelancers.

De Safety Coalition bleek ook een uitstekend platform om snel te reageren op de toenemende onveiligheid voor journalisten in Europa. Kort na de moord op Ján Kuciak stuurde Free Press Unlimited een brandbrief naar de Europese Commissie (EC), waarin we aandrongen op betere bescherming van journalisten en vervolging van hun moordenaars. De brief werd ondertekend door zeventien organisaties, waarvan dertien leden van de Safety Coalition.